Tam Phủ và Tứ Phủ khác gì nhau? Khác biệt & Mối liên hệ

Trong hệ thống Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, hai khái niệm Tam Phủ và Tứ Phủ xuất hiện vô cùng phổ biến trong các lời cầu khấn, khoa cúng cũng như cách bài trí đền điện. Tuy nhiên, không ít người đi lễ hay cả những người mới tìm hiểu về Đạo Mẫu thường thắc mắc Tam Phủ và Tứ Phủ khác gì nhau? Vì sao lại gọi là Tứ Phủ nhưng khi vào đền thờ thực tế lại thường thấy thờ Tam Tòa Thánh Mẫu?

Bài viết này từ Tin Ngưỡng Việt sẽ phân tích chi tiết, hệ thống hóa toàn bộ kiến thức chuẩn mực về lịch sử, triết lý vũ trụ quan và quy chuẩn bài trí để giúp bạn hiểu rõ bản chất của hai khái niệm này.

Khái niệm nền tảng: Tam Phủ là gì? Tứ Phủ là gì?

Để phân biệt Tam Phủ và Tứ Phủ khác gì nhau, trước hết chúng ta cần nắm rõ bản chất và định nghĩa của từng khái niệm trong lịch sử phát triển Đạo Mẫu.

Tam Phủ trong Đạo Mẫu là gì?

Tam Phủ [三府] là khái niệm xuất hiện trước trong lịch sử phát triển của Tín ngưỡng thờ Mẫu. Về mặt thuật ngữ, “Tam Phủ” chỉ ba “phủ” hay ba miền không gian đại diện cho vũ trụ bao gồm:

• Thiên Phủ [天府]: Miền trời, đại diện cho cõi trời, nguồn sáng và quyền năng tối cao.
• Địa Phủ [地府]: Miền đất đai, cõi nhân gian nơi con người sinh sống.
• Thủy Phủ [水府] (hay Thoải Phủ): Miền sông nước, đại diện cho nguồn nước nuôi dưỡng sự sống.

Cụm từ “Tam Phủ Công Đồng” [三府公同] thường xuất hiện trong các bài văn khấn có nghĩa là “hội đồng chung cai quản ba miền”. Đây là hội đồng các vị thần thánh đại diện cai quản mọi công việc trong ba không gian này.

Tứ Phủ trong Đạo Mẫu là gì?

Tứ Phủ [四府] là nhánh tín ngưỡng thờ Mẫu phổ biến nhất tại miền Bắc và cũng là nhánh phát triển hoàn thiện nhất của Đạo Mẫu Việt Nam. Cụm từ “Tứ Phủ Vạn Linh” [四府萬靈] trong các khoa cúng dùng để chỉ “vô vàn (một vạn) chân linh của các vị thần thánh trong bốn miền vũ trụ”.

Tứ Phủ bao gồm bốn miền không gian, mỗi miền gắn liền với một màu sắc đại diện và một vị Thánh Mẫu đứng đầu:

• Thiên Phủ [天府]: Miền trời, tượng trưng bởi màu đỏ, do Mẫu Đệ Nhất Thiên Tiên cai quản.
• Nhạc Phủ [岳府]: Miền rừng núi, tượng trưng bởi màu xanh lá, do Mẫu Đệ Nhị Nhạc Tiên (Mẫu Thượng Ngàn) cai quản.
• Thoải Phủ [水府]: Miền sông nước, tượng trưng bởi màu trắng, do Mẫu Đệ Tam Thoải Tiên cai quản.
• Địa Phủ [地府]: Miền đất đai, tượng trưng bởi màu vàng, do Mẫu Đệ Tứ Địa Tiên cai quản.

Lưu ý quan trọng: Địa Phủ trong Tứ Phủ hoàn toàn không phải là “Âm Phủ” hay “Địa Ngục”. Đây là sai sót rất nhiều người mắc phải. Địa Phủ ở đây chính là mặt đất – nơi con người sinh sống và làm ăn.

So sánh Tam Phủ và Tứ Phủ khác gì nhau?

Điểm cốt lõi trả lời cho câu hỏi Tam Phủ và Tứ Phủ khác gì nhau nằm ở quá trình vận động lịch sử và sự xuất hiện của Nhạc Phủ.

Chi tiết 2 điểm khác biệt cốt lõi

Sự xuất hiện của Nhạc Phủ (Miền rừng núi)

Vào thời nhà Lê, lối thờ Thượng Ngàn (Thanh Sơn Nhất Phái) của các dân tộc vùng núi phía Bắc giao thoa mạnh mẽ với tín ngưỡng thờ Tam Phủ truyền thống của người đồng bằng. Sự kết hợp này đã tạo nên Nhạc Phủ, nâng từ 3 phủ thành Tứ Phủ. Việt Nam là quốc gia có hơn 3/4 diện tích là đồi núi, do đó việc bổ sung Nhạc Phủ thể hiện sự thích ứng văn hóa sâu sắc với không gian sinh tồn của dân tộc.

Tính trọn vẹn trong không gian sinh tồn

Nếu như Tam Phủ mới chỉ bao quát Trời – Đất – Sông nước thì Tứ Phủ đã hoàn thiện bức tranh sinh thái toàn diện: Trời (Thiên) – Đất (Địa) – Sông nước (Thoải) – Rừng núi (Nhạc).

Vì sao Tứ Phủ thường được thờ qua Tam Tòa Thánh Mẫu?

Mặc dù hệ thống chuẩn là Tứ Phủ (4 phủ), nhưng thực tế tại hầu hết các đền, điện, phủ hiện nay, chúng ta lại thường thấy thờ Tam Tòa Thánh Mẫu (3 vị Mẫu). Vì sao lại có hiện tượng này?

Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đưa ra một số giả thuyết lý giải mối liên hệ giữa Tam Phủ và Tứ Phủ như sau:

Thuyết “Thiên Địa Đồng Quy”

Thuyết này cho rằng Thánh Mẫu Liễu Hạnh vốn là Mẫu Địa Tiên, nhưng đồng thời bà cũng đại diện cho Mẫu Thiên Tiên tại cõi nhân gian. Khi xuất hiện với tư cách đại diện này, Mẫu Liễu Hạnh khoác sắc áo màu đỏ của Thiên Phủ (thay vì màu vàng của Địa Phủ).

Khi đó, Tam Tòa Thánh Mẫu bao gồm:

• Mẫu Đệ Nhất (Mẫu Liễu Hạnh): Vừa là Mẫu Địa Tiên, vừa đại diện thay mặt cho Mẫu Thiên Tiên.
• Mẫu Đệ Nhị (Mẫu Thượng Ngàn): Đại diện Nhạc Phủ.
• Mẫu Đệ Tam (Mẫu Thoải): Đại diện Thoải Phủ.

Triết lý biểu tượng con số 3 trong văn hóa Phương Đông

Trong quan niệm dân gian Việt Nam, từ “Tam” trong Tam Tòa không đơn thuần là số đếm thực tế mà mang tính biểu tượng của quyền năng toàn vẹn và thâu tóm toàn vũ trụ.

Con số 3 xuất hiện phổ biến trong triết học và huyền học thế giới như: Tam giới (Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới), Tam thời (Quá khứ, Hiện tại, Tương lai), Tam tài (Thiên, Địa, Nhân)… Người Phương Đông ưa chuộng số lẻ vì số lẻ đại diện cho sự phát triển, sinh sôi và cân bằng âm dương. Vì vậy, hình tượng Tam Tòa Thánh Mẫu chính là đại diện thu nhỏ nhưng đầy đủ nhất của Tứ Phủ Thánh Mẫu.

Dù gọi là Tam Phủ hay Tứ Phủ, trong tâm thức người Việt ngày nay, hai khái niệm này đã hòa nhập thành cụm từ chuẩn mực: “Tam Phủ Công Đồng – Tứ Phủ Vạn Linh”.

Quy chuẩn vị trí bài trí tôn tượng Tam Phủ – Tứ Phủ trên ban thờ

Do có sự chuyển hóa linh hoạt giữa Tứ Phủ và Tam Tòa Thánh Mẫu, vị trí bài trí tôn tượng tại các đền điện có thể khác nhau tùy theo quy mô không gian.

Trường hợp 1: Ban thờ chỉ có 1 tượng Thánh Mẫu

Bức tượng Mẫu duy nhất này đóng vai trò là đại diện chung cho toàn thể Tứ Phủ Thánh Mẫu.

Trường hợp 2: Ban thờ có 3 tượng Thánh Mẫu (Tam Tòa Thánh Mẫu)

Đây là cách bài trí phổ biến nhất tại các đền điện hiện nay:

• Nếu áp dụng thuyết Thiên – Địa đồng quy: Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí Mẫu Đệ Nhất (chính giữa, áo đỏ), vừa cai quản Địa Phủ vừa đại diện Thiên Phủ.
• Nếu đồng nhất Nhạc Phủ và Địa Phủ: Mẫu Đệ Nhị (áo xanh) sẽ bao gồm cả Mẫu Nhạc Tiên và Mẫu Địa Tiên.
• Nếu có thêm ban Sơn Trang hoặc ban ngoài trời: Tùy theo màu sắc trang phục để phân định. Thông thường Mẫu Thiên sẽ được thờ thêm ở ban ngoài trời HOẶC Mẫu Thượng Ngàn thờ riêng tại ban Sơn Trang.

Trường hợp 3: Ban thờ có 4 tượng Thánh Mẫu

Khi bài trí đủ 4 tôn tượng:

• Mẫu Thiên Tiên (màu đỏ) luôn tọa lạc ở vị trí chính giữa và cao nhất.
• Các vị Mẫu còn lại (Mẫu Thượng Ngàn – xanh, Mẫu Thoải – trắng, Mẫu Địa – vàng) được bài trí đăng đối hai bên hoặc hàng dưới theo đúng thứ tự khoa cúng cổ.

Kết luận: Bất kể cách thức bày biện có sự khác biệt giữa các đền điện, tôn tượng các vị Thánh Mẫu luôn mang ý nghĩa đại diện cho toàn bộ Tứ Phủ Thánh Mẫu cai quản vũ trụ.

Hiểu rõ Tam Phủ và Tứ Phủ khác gì nhau giúp chúng ta nhìn nhận Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ ở khía cạnh tâm linh cầu an, mà còn dưới góc độ lịch sử và triết lý nhân sinh quan sâu sắc của dân tộc Việt Nam. Từ Tam Phủ tiến lên Tứ Phủ là một bước tiến lịch sử, thể hiện tinh thần dung hòa thiên nhiên, tôn vinh núi rừng và ước vọng sống hòa hợp với vũ trụ của người Việt.

Hy vọng bài viết từ Tín Ngưỡng Việt đã mang lại cho bạn đọc những thông tin hữu ích và chuẩn xác.